UTOPIA in AALST : Academie voor Podiumkunsten en Bibliotheek als huis- en studeerkamer midden in de stad.

© KAAN architecten © KAAN architecten

auteurs: Ilse Verdonck, Peter Thomas en Arnoud Van Der Straeten

 

 

Midden 2018 opent Utopia de deuren. In Utopia zal de bibliotheek samensmelten met de academie voor podiumkunsten tot een duurzaam en inspirerend belevingscentrum. Arnoud Van Der Straeten, diensthoofd stedelijke bibliotheek en projectleider van Utopia, en Peter Thomas, directeur van de academie voor podiumkunsten willen Utopia laten uitgroeien tot een open en toegankelijk huis van kennis, informatie, cultuur en ontspanning. Arnoud Van Der Straeten. ‘Met een hoofdbibliotheek in de kelders van het cultureel centrum en een bloeiende academie in een ongeschikt en versleten gebouw was het tijd voor iets nieuws. De traditionele bibliotheek is echter voorbijgestreefd dus kiezen we voor iets unieks in Vlaanderen.’

500 jaar nadat de eerste druk van Utopia van Thomas More van de drukpers van Aalstenaar Dirk Martens rolde, bouwt de stad aan een tastbaar Utopia. Een culturele huiskamer waar iedereen zich welkom voelt, een bron van inspiratie en creatie, waar talent en ontmoeting, ontspannen en leren centraal zullen staan. Arnoud Van Der Straeten: ‘Het is een avontuur dat immens veel  enthousiasme creëert bij alle betrokkenen. Eén van de mooiste projecten sinds lang in onze stad, iets wat je maar één keer in je leven realiseert. De ligging is bovendien ideaal, centraal tussen scholen en vlakbij het trein- en busstation. Wij voorzien een fietsparking en voor wie per se met de wagen wil komen zijn er ondergrondse parkings in de buurt. We vullen met dit project een hiaat op in de stad. Utopia wordt als een derde plek, het salon van de stad.’

Uit grote nood en met visie

De Aalsterse hoofdbibliotheek is sinds 1988 gevestigd in de kelders van het cultureel centrum De Werf. Met een collectie van 56.085 volwassenenboeken, 30.628 jeugdboeken en 68.656 audiovisuele materialen en een gemiddeld aantal bezoekers van 15.787 per maand is dit niet optimaal. Bovendien zit de backoffice op een andere locatie. Toen het nieuwe stadsbestuur van Aalst in 2013 een missie en visie voor de stad formuleerde, was er dan ook ruimte voor een nieuwe bibliotheek. Er moet immers ingezet worden op doordachte stadsvernieuwing, op kwalitatieve woonbeleving met aandacht voor ruimte om te ontspannen en te genieten. Arnoud Van Der Straeten: ‘Utopia past daar perfect in. Het ging dan ook meteen heel hard. De gemeenteraad van 23 mei 2013 keurde de aankoop van de site goed, op 23 augustus 2013 werd de verkoopakte ondertekend. In december van dat jaar werd de meerjarenplanning met de realisatie van een nieuwe bibliotheek goedgekeurd. Het budget bedraagt 15 miljoen euro. Omdat het gebouw in aantal vierkante meter hoofdzakelijk uit een school bestaat, kunnen we voor wat de bouwkost betreft genieten van het 6% BTW-tarief. Van januari 2014 tot en met september 2014 werkte een projectgroep aan een conceptnota met alle functies die de nieuwe bibliotheek moet vervullen. Ondertussen vertrouwde de gemeenteraad het bouwproject toe aan het AGSA, het autonoom gemeentebedrijf Stadsontwikkeling Aalst. Om inspiratie op te doen maakten we een prospectieronde langs vooruitstrevende bibliotheken in België en in het buitenland. Op die manier kregen we een beter inzicht in wat we wilden bereiken maar ook wat we vooral niet wilden. Rozet in Arnhem, het Eemhuis in Amersfoort, Dokk1 in Aarhus  en vooral de spirit, gelijkaardige schaalgrootte en ambities van de bibliotheek van Herning in Denemarken zijn onze voorbeelden. Die spirit willen we ook in Aalst brengen. Voor ons mocht de bibliotheek geen puur uitleencentrum meer zijn.’

Ondertussen kon ook de academie voor podiumkunsten, met de drie richtingen woord, muziek en dans, op de krappe locatie aan het Vredeplein niet meer voldoen aan de verwachtingen en vereisten van behoorlijk klasonderricht. 84 leerkrachten en 7 administratieve medewerkers staan in voor ongeveer 1600 leerlingen. Peter Thomas: ‘In de aanpalende basisschool hebben we ook wel een aantal klassen ter beschikking, maar we hebben gewoon een chronisch gebrek aan voldoende en goed uitgeruste ruimtes voor kunstonderwijs. En dan zwijg ik nog over geluidsisolatie. In een recente doorlichting werd onze werking dan ook als uitmuntend beoordeeld, maar de huisvesting als precair. We moesten dus op zoek naar een nieuw onderkomen. De toevoeging van de academie voor podiumkunsten aan de bibliotheek is een opportuniteit. Een eenzijdige benadering van cultuurhuizen is niet meer van deze tijd en de combinatie die we maken, biedt een toegevoegde culturele waarde aan de site en aan de beleving ervan met unieke kansen voor beiden.’

Daadkrachtig

Arnoud Van Der Straeten: ‘Voor dit stadsvernieuwingsproject schreven de stad en AGSA half 2015 een aanbesteding uit. Ondertussen startte intercommunale Solva al met archeologische onderzoeken op het binnenplein tussen Graanmarkt en Esplanadestraat. Erfgoed zal immers een belangrijke plaats innemen in ons nieuw kennis- en belevingscentrum. Begin vorig jaar werd het ontwerp van KAAN Architecten gekozen en Groep Van Roey kwam als aannemer uit de bus. Het bouwproject Utopia is een publiek private samenwerking met een design and build-module. De bouwaanvraag werd ingediend en in augustus startte Van Roey al met de sloop van de oude bijgebouwen aan de Esplanadestraat en de Peperstraat. Ik denk niet dat er één project is waar zo snel en zo doortastend  gewerkt werd. Ondertussen werd in maart van dit jaar de symbolische eerste steen gelegd met de begraving van een tijdscapsule. Daarin zitten drie voorwerpen die gekozen zijn door de fans van Utopia: de film ‘De helaasheid der dingen’, het boek ‘Oilsjtersen Diksjoneir’ en de dvd van de muziek- en dansvoorstelling ‘Midzomernachtsdroom’ van de studenten van de Academie voor Podiumkunsten. Op het  Utopiaplein komt een  verwijzing met een boodschap dat de toekomstige Aalstenaars eraan zal herinneren om de tijdscapsule weer op te graven in 2084. Het jaar wanneer het hoekgebouw zijn 150e verjaardag zal vieren en meteen ook 550 jaar na het overlijden van Dirk Martens.’

Peter Thomas: ‘ln plaats van één gebouw met twee verschillende afdelingen, worden de bibliotheek en de academie volledig geïntegreerd. Het is geen voor de hand liggende combinatie, maar door gebruik te maken van de nieuwste ontwikkelingen in de architectuur wordt Utopia straks een plek voor muziek, woord, dans én boeken. Er zullen echter geen aparte zalen met boeken zijn. Integendeel, de boeken krijgen hun plek tussen de dans- en repetitielokalen. En ruimtes die overdag gebruikt worden als studieplek kunnen ’s avonds perfect dienen als leslokaal. Het klinkt misschien raar om muziek te maken in een bibliotheek, maar in ons Utopia wordt er bijzonder veel aandacht geschonken aan de akoestiek. De activiteiten met het grootste geluidsvolume krijgen hun plek aan de rand van het gebouw. Het slagwerk komt bijvoorbeeld op de bovenste verdieping aan de buitenkant. In de kern van het gebouw maken we ruimte voor de stilte. Hoe stiller de activiteit, hoe meer naar binnen.’

Duurzaamheid als leidraad

Projectleider Arnoud Van Der Straeten wil van Utopia ook een voorbeeld van duurzaamheid maken. ‘De nieuwe bibliotheek en academie stellen duurzaamheid absoluut voorop. Architectuur, materiaalkeuze, lucht, licht, energie, water, mobiliteit, personeelsbeleid, collectiebeheer, digitalisering,… alles wordt grondig getoetst aan de duurzaamheidsfactor. We willen dan ook de BREEAM-norm halen. BREEAM is een internationaal erkend certificeringsysteem, het instrument om de duurzaamheid van nieuwe of oude gebouwen te meten en te beoordelen. Door de combinatie van oud en nieuw, de unieke combinatie van bibliotheek en academie, de scherpe timing en prijs, het respect voor het historische karakter van de site, onze erfgoed-insteek en het feit dat we nu al beter scoren dan de wettelijke normen voor 2020 gaan we voor het certificaat ‘excellent’. Daar mogen we gerust fier op zijn.’ Peter Thomas: ‘Het nieuwe gebouw moet een landmark zijn dat onze ambities ondersteunt, geen spectaculaire architectuur, maar een tijdloze architectuur, zowel buiten als binnen, die nieuwsgierigheid opwekt en past in de stedelijke context. Aangezien het project een belangrijke stedelijke ontmoetingsplaats wordt, zijn de leesbaarheid en de toegankelijkheid van het gebouw bijzonder belangrijk. Het gebouw moet bovendien een aangename plek zijn om te vertoeven. Architectuur kan prikkelen en betoveren, maar moet ook functioneel en werkbaar worden ingezet. Het interieur en de inrichting sluiten naadloos aan bij de architectuur. Natuurlijk licht wordt zoveel mogelijk ingezet. Een pleintje tussen de Peperstraat en de bibliotheek kan een oase van rust zijn in de drukte van de stad. Rechtover Utopia komt een groenmuur met nestjes voor zwaluwen en insecten.’

Utopia wordt ingeplant op een belangrijke centraal gelegen historische site. De ‘Pupillen’ is in Aalst een gekend begrip. Het verwijst naar de vroegere militaire pupillenschool, die bijna 80 jaar geleden ophield te bestaan. Daarvoor was het pand het klooster van de Zwarte Zusters die in de zestiende eeuw in Aalst de pestlijders kwamen verzorgen. Arnoud Van Der Straeten: ‘Utopia wil dat waardevol erfgoedgegeven verwerken in de infrastructuur en verder blijven uitstralen. Het oude hoekgebouw wordt bewaard en zal de muziekklassen onderbrengen. Op die manier spelen we in op de lokale identiteit en herkenbaarheid. Maar ook binnenin zal er aandacht zijn voor erfgoedelementen via verschillende dragers. Erfgoed kan opgenomen in de programmering, er kan ingespeeld op een aantal interessante locatiegebonden gegevens of historische figuren. En in de ‘schatkamer’ zullen we enkele pronkstukken tentoonstellen. De huidige bibliotheekwerking beschikt daarenboven nog over een boekbinderij, maar het merendeel van de boeken wordt niet langer ingebonden. Het boekbinden wordt dus een ambacht en wij hebben die in huis. We kunnen die dan in een publieke atelieromgeving verder uitdragen.’

Kruisbestuiving

Voor de bezoeker zullen bibliotheek en academie uiteindelijk één en dezelfde organisatie worden, met één locatie, één website, één nieuwsbrief en één programma. Maar achter de schermen blijven bibliotheek en academie gescheiden instanties. Dat heeft vooral te maken met wet- en regelgeving, met onder meer een structurele binding van de academie aan het onderwijsdecreet. Ook  zullen bibliotheek en academie hun eigen budgetten behouden omdat ze via verschillende kanalen subsidie ontvangen. Peter Thomas: ‘Voor de bezoeker zullen de grenzen steeds meer vervagen. De combinatie van de twee culturele spelers gaat verder dan het delen van de ruimte. Ik zie veel mogelijkheden voor een inhoudelijke samenwerking. Voor de hand liggend is een toegankelijke plek voor de bladmuziek. Maar we gaan ook op andere manieren inhoudelijk en thematisch samen kunnen werken. Stel dat de dichter Paul van Ostaijen in de kijker staat. Dan kan de bibliotheek workshops rond schrijven organiseren en wij werken rond componisten die door hem werden geïnspireerd. Zijn werk kan worden voordragen in het verteltheater of we tonen een film over hem. Maar we kunnen deze invalshoeken ook gebruiken bij totaal andere onderwerpen, bijvoorbeeld met een wetenschappelijke invalshoek zoals planeten. De academie en de bibliotheek zullen samenwerkingsprojecten op touw zetten en op die manier elkaars publiek aantrekken. Deze kruisbestuiving zal voor beide verfrissend en verrassend werken.’

Nieuwe functies

Dat de dienstverlening op het nieuwe concept wordt afgestemd en moet voldoen aan de eisen van de 21ste eeuw lijkt een evidentie. Dat wil zeggen dat er een heel aantal functies bij komen. Utopia kiest voor ontmoeten en verblijven, leren en informeren. Bovendien zal er veel aandacht zijn voor mediawijsheid en het dichten van de digitale kloof. Peter Thomas: ‘Alle lesruimtes worden voorzien van smartboards en de nodige pc-aansluitingen, uiteraard is er draadloos internet en we voeren volop onderhandelingen om een plek in te richten waar bezoekers kunnen experimenteren met digitale technieken. Om alle mogelijke doelgroepen te bereiken, zullen we onze werking daarop afstemmen en ervoor waken dat de toegang tot Utopia laagdrempelig blijft.’

Arnoud Van Der Straeten: ‘Het is meteen ook een zeer sterk antwoord op het concept nieuwe bibliotheek: flexibiliteit, laagdrempeligheid, beleving, meervoudig inzetbaar,… Utopia zal zijn bezoekers uitdagen en stimuleren om breder te denken en het blikveld te verruimen. De combinatie van de beschikbaarheid van de artistieke opleidingen en de toegankelijkheid van diverse informatiebronnen op één campus, verhoogt de efficiëntie, vergemakkelijkt de link tussen theorie en praktijk, leren en informeren. Maar de bibliotheek kan ook de creativiteit stimuleren en de verbeelding aanwakkeren. Ontdekken, beleven en ontspannen zijn codewoorden. Daarnaast is mediawijs maken een belangrijke pijler van het nieuwe bibliotheekconcept. Bezoekers zullen zowel fysiek als online de bibliotheek vanuit een digitaal perspectief kunnen beleven en ervaren. De bibliotheek zal begeleiden op weg naar informatie- en mediageletterdheid met als doel de digitale kloof te overbruggen. Binnen het hedendaagse onderwijs is een intelligent gebruik van moderne mediamiddelen bovendien van onschatbare waarde. Zo willen we starten met het project lego education. Daarnaast bieden we uiteraard basisfaciliteiten zoals scannen, printen, surfen en WIFI. Ons doel is ook dat creatieve bezoekers en zelfs ondernemers elkaar ontmoeten in Utopia en op die manier bruggen bouwen. En als laatste mogen we niet uit het oog verliezen dat Aalst een onderwijsstad is. Ook aan de toenemende vraag naar stilteplekken waar kan worden gestudeerd en gewerkt, zal Utopia voldoen. Bovendien mogen we ons Utopia-café niet vergeten. Dat moet een aantrekkelijke plaats worden waar de bezoeker graag even blijft hangen, om wat te praten, rustig de krant te lezen of een glas te drinken. Het moet een ontmoetingsplaats worden voor jong en oud en kan zo een meerwaarde zijn voor Utopia en het Utopiaplein.’

Actievere rol

De nieuwe werkwijze van Utopia vraagt ook inspanningen van de medewerkers. Zij zullen een andere en actievere rol moeten opnemen. Alles wordt immers gedigitaliseerd. Zelfuitleenbalies stellen bezoekers in staat hun materialen zelf uit te lenen en in te leveren.  Arnoud Van Der Straeten: ‘We willen net als in Denemarken werken met ‘vraag op maat’ waarbij je bijvoorbeeld een bibliotheekmedewerker een uur kunt ’lenen’ om iets te helpen opzoeken of om je te helpen bij je huistaak, maar ook voor toeleiding naar informatie bij praktische zaken zoals een bouwvergunning. De bibliotheekmedewerkers zullen meer informatiemedewerkers worden en actiever de vloer op moeten. Om medewerkers vrij te maken voor hun nieuwe rol is er nog wel wat werk aan de winkel. Velen komen uit het tijdperk waar boeken terugplaatsen op het rek of boetes innen, de belangrijkste taken waren. Deze klassieke taken zullen op de achtergrond raken. Nu zullen onze medewerkers een basiskennis moeten hebben over verschillende domeinen. We willen ook intenser en op maat gaan samenwerken met scholen of andere doelgroepen. Dat vraagt een grote inspanning en daar besteden we nu en in de komende maanden veel aandacht aan. Onze nieuwe bibliotheek krijgt trouwens een automatisch uitleensysteem zodat we straks meer mensen kunnen inzetten om onze bezoekers ook echt op weg te helpen. Flexibiliteit zal voorop staan zodat we als bibliotheek mee blijven gaan met evoluties en tendensen. Bovendien zal het zo mogelijk zijn om met een lagere bezettingsgraad ruimere openingsuren te voorzien. De activiteiten van de academie vinden immers plaats in de avonduren, woensdagnamiddag en op zaterdag.’

ln het nieuwe gebouw delen academie en bibliotheek ook één backoffice, één keuken, één lockerruimte… Peter Thomas: ‘Leerkrachten die nu maar vier uurtjes per week lesgeven in onze academie en daarna snel weer vertrekken, blijven in Utopia misschien wat langer hangen. Het zal de teamgeest ten goede komen. Het gebouw is de helft van het Utopia-verhaal, de andere helft zal de manier van werken, de betrokkenheid van het personeel zijn. En ook de gebruikers zullen een mentale klik moeten maken. Oude gewoonten meenemen in het nieuwe gebouw heeft niet veel zin. Om gebruikers mee te nemen in dit verhaal creëren we lokalen en leesplekken en werken we met collecties. Als een leerling de danszaal uitstapt, staat hij in de collectie dans en choreografie. Als je uit je vioolklas komt, stap je in de collectie muziek. De bedoeling is om mensen te begeesteren door de verschillende elementen en ideeën te laten samenkomen. De bibliotheek van morgen is als een derde plek, de huis- en studeerkamer van de stad.’

Of Aalst klaar is voor Utopia? Arnoud Van Der Straeten: ‘Tijdens de Open Wervendag mochten we bijna 2000 bezoekers ontvangen. Iedereen reageerde enthousiast. En ook onze projectwebsite en facebook worden aandachtig gevolgd. Het is nu aan ons om onze ideeën om te zetten in de praktijk, om in Utopia een beleving te creëren waar elke Aalstenaar graag deel van uit maakt, om van Utopia de place to be te maken.’